Trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, những điều kiêng kỵ đóng một vai trò quan trọng trong việc hình thành nếp sống và quy tắc ứng xử của cộng đồng. Trong cuốn sách kinh điển "Việt Nam phong tục", học giả Phan Kế Bính đã tỉ mỉ liệt kê những điều kiêng kỵ phổ biến nhất. Dù dưới góc nhìn khoa học hiện đại, nhiều điều có thể coi là mê tín, nhưng xét về phương diện tâm linh và văn hóa, chúng phản ánh sâu sắc khát vọng bình an, sự tôn trọng tổ tiên và mong muốn tránh né rủi ro của người xưa.
 |
| Những Điều Kiêng Kỵ Từ Xa Xưa Của Người Việt |
Nhóm 1: Kiêng kỵ về thời gian và tài lộc
Người Việt tin rằng "đầu xuôi đuôi lọt". Những thời điểm khởi đầu như ngày mùng 1 hay năm mới luôn được bảo vệ nghiêm ngặt để tránh vận đen.
- Kiêng đòi nợ đầu năm và sáng mùng 1: Việc đòi nợ vào lúc khởi đầu tháng hoặc năm bị coi là hành động "đuổi" tài lộc của người khác và làm xáo trộn vận khí của chính mình. Người xưa sợ rằng hành động này sẽ khiến cả năm, cả tháng chỉ quanh quẩn trong nợ nần và tranh chấp.
- Sáng sớm kiêng văng tục: Khẩu nghiệp vào sáng sớm được cho là sẽ ám quẻ cả một ngày dài. Lời nói tiêu cực phát ra lúc bình minh sẽ thu hút những năng lượng xấu, khiến công việc không hanh thông.
- Ba tháng hè kiêng cưới xin: Theo quan niệm xưa, mùa hè thời tiết khắc nghiệt, nóng bức dễ gây hỏa hoạn và dịch bệnh, không phải thời điểm "thiên thời địa lợi" để tổ chức hỷ sự, sợ rằng tình cảm vợ chồng sau này cũng dễ nảy sinh nóng nảy, bất hòa.
- Năm cùng tháng tận kiêng làm nhà: Việc khởi công xây dựng hay làm những việc trọng đại vào tháng Chạp thường bị tránh né. Người ta quan niệm rằng mọi việc nên được hoàn tất trước khi năm cũ qua đi để đón năm mới với sự tĩnh tại, thay vì dở dang, bề bộn.
Nhóm 2: Kiêng kỵ trong nghi lễ và tang chế
Sự tôn trọng giữa người sống và người chết, giữa thần linh và người phàm luôn được đặt lên hàng đầu thông qua các quy tắc về phục trang và lễ tiết.
"Lễ tiết không chỉ là hình thức bên ngoài, mà là sự biểu hiện của tâm thành. Việc kiêng kỵ trang phục chính là cách để người Việt giữ trọn đạo hiếu và sự tôn nghiêm." - Trích suy ngẫm về phong tục.
5. Việc vui, tế tự kiêng mặc đồ trắng: Màu trắng trong quan niệm xưa thường gắn liền với tang tóc. Vì vậy, trong các dịp tế lễ thần linh hoặc hỷ sự, mặc đồ trắng bị coi là điềm xấu, thiếu sự kính trọng.
6. Nhà có tang kiêng dùng đồ đỏ: Ngược lại với điều trên, màu đỏ là biểu tượng của niềm vui và may mắn. Sử dụng đồ đỏ khi gia đình có tang bị coi là "trái lễ", thiếu sự đau buồn và kính cẩn với người đã khuất.
12. Kiêng mặc áo thừa và nằm giường người chết: Người xưa tin rằng vật dụng cá nhân của người khuất vẫn còn vương vấn "hơi lạnh" hoặc linh hồn. Việc sử dụng lại đồ của người chết không chỉ gây cảm giác sợ hãi về tâm lý mà còn bị coi là dễ bị linh hồn người khuất quấy rầy.
13. Người làng khác chết, kiêng đưa ma qua làng: Đây là một quy tắc cộng đồng nghiêm ngặt. Mỗi ngôi làng có một ranh giới tâm linh riêng. Việc đưa quan tài người lạ đi xuyên qua làng bị coi là mang theo vận hạn và uế khí vào vùng đất của mình.
Nhóm 3: Kiêng kỵ trong sinh đẻ và nuôi dạy con cái
Giai đoạn mang thai và sinh nở được coi là thời điểm con người yếu ớt nhất trước các thế lực vô hình, do đó hệ thống kiêng kỵ ở đây rất dày đặc.
7. Đàn bà chửa con so không hái quả trên cây: Người xưa sợ rằng hành động với tay hái quả sẽ khiến thai nhi bị "quá sinh" (sinh muộn) hoặc gặp trục trặc về dây rốn.
8. Kiêng gần tử thi và dự đám tang: Hơi lạnh từ người chết và không khí u buồn tại đám tang được cho là không tốt cho sức khỏe của cả mẹ và bé, dễ khiến thai nhi bị "nhiễm độc" tâm linh.
9. Chồng kiêng sát sinh và đóng cọc khi vợ chửa: Đây là quan niệm về luật nhân quả. Người chồng cần tích đức, tránh các hành động gây đau đớn hay chia cắt (như đóng cọc, giết mổ) để cầu mong cho đứa trẻ ra đời bình an.
10. Kiêng giắt tiền vào phòng người mới đẻ: Đồng tiền mang theo nhiều ám khí từ việc luân chuyển qua tay nhiều người, sợ rằng sẽ làm đứa trẻ giật mình hoặc gặp các vấn đề về tâm lý khó giải thích.
11. Kiêng cho người lạ đẻ trong nhà: "Sinh dữ tử lành" là quan niệm ăn sâu vào tiềm thức. Việc người lạ sinh con trong nhà mình bị coi là sẽ mang đi hết vận may của gia chủ, để lại những rắc rối về tâm linh.
Nhóm 4: Các kiêng kỵ trong sinh hoạt hàng ngày
Những chi tiết nhỏ trong cuộc sống từ cách ăn uống, tên gọi đến hướng nhà đều có những quy tắc riêng để giữ gìn "phúc đức".
15. Vợ chồng kiêng rửa chung một khăn mặt: Dù là người thân thiết nhất, nhưng việc dùng chung khăn mặt bị coi là điềm báo cho sự mâu thuẫn, dễ dẫn đến cãi vã hoặc chia lìa.
16. Kiêng đặt tên trùng tên bề trên: Đây là tục "kiêng húy". Việc đặt tên con cháu trùng với tên ông bà, tổ tiên bị coi là vô lễ, phạm thượng. Linh hồn người khuất sẽ khó lòng phù hộ nếu tên của họ bị gọi một cách tùy tiện bởi con cháu.
Đối với trẻ em, người Việt xưa có những cách bảo vệ rất riêng biệt thông qua việc "nói ngược".
17. Trẻ con kiêng khen tốt đẹp béo đẫy: Khi thấy một đứa trẻ đáng yêu, người xưa thường nói tránh bằng những từ như "trộm vía", "trông ghét quá". Họ sợ rằng lời khen trực tiếp sẽ thu hút sự chú ý của ma quỷ, khiến đứa trẻ dễ bị đau ốm.
18. Trẻ con kiêng đội nón trong nhà: Quan niệm dân gian cho rằng đội nón trong nhà sẽ làm "ép" chiều cao, khiến đứa trẻ sau này thấp lùn, không thể phát triển mạnh mẽ.
19. Học trò kiêng ăn cơm cháy và chân gà: Ăn cơm cháy sợ "tối dạ" (ngu dốt), ăn chân gà sợ khi đi thi tay run không viết được chữ đẹp. Đây là những liên tưởng hình ảnh rất đặc trưng trong tư duy dân gian.
Nhóm 5: Kiêng kỵ trong buôn bán và xây dựng
Đối với người kinh doanh và chủ gia đình, những điều kiêng kỵ này mang tính chất "phong thủy" sơ khai để bảo vệ sinh kế.
20. Buôn bán kiêng nói tên con thú dữ: Khi mở hàng, nói đến những loài như khỉ, hùm, beo được coi là điềm gở khiến khách hàng sợ hãi, gian hàng ám khí, dẫn đến ế ẩm.
21. Kiêng đối ngõ với nhà khác: "Môn đối môn" trong phong thủy bị coi là cách bố trí gây xung sát, khiến luồng khí của hai nhà va chạm nhau, dẫn đến tranh chấp, cãi vã giữa những người hàng xóm.
22. Giường chiếu kiêng dựng ngược: Chiếc giường là nơi nghỉ ngơi, nếu dựng ngược bị coi là hành động làm đảo lộn trật tự gia đình, gây ra chứng "sái" hoặc bất an trong giấc ngủ.
23. Kiêng ngồi giữa bậc cửa: Bậc cửa được coi là "ngưỡng" bảo vệ ngôi nhà, cũng là nơi các vị thần linh trú ngụ. Ngồi chắn giữa cửa bị xem là thất lễ, cản trở tài khí vào nhà.
24. Ra ngõ kiêng gặp gái: Đây là một quan niệm cũ mang tính định kiến giới tính ngày xưa, người ta sợ gặp phụ nữ (đặc biệt là người độc thân hoặc vía nặng) ngay khi bắt đầu chuyến đi sẽ gặp điều bất lợi. Hiện nay điều này đã mờ nhạt dần trong xã hội hiện đại.
Hy vọng bài viết này mang lại cho bạn cái nhìn sâu sắc về tâm hồn và đức tin của người Việt xưa. Đừng quên chia sẻ nếu bạn thấy hữu ích!
