Nếu Mẫu Thượng Ngàn là vị vua không vương miện của vùng rừng núi xanh thẳm, thì trong tâm thức người Việt, vũ trụ còn được chia thành những miền không gian khác nhau, mỗi nơi do một vị Thánh Mẫu tối cao cai quản. Đây chính là hệ thống Tam phủ (ba miền) hoặc Tứ phủ (bốn miền) – một mô hình vũ trụ quan độc đáo của riêng người Việt. Forum Oan Hồn sẽ cùng bạn khám phá "vương quốc" của các vị Mẫu, từ vùng trời cao rộng, vùng sông nước bao la cho đến vùng đất bằng phẳng, để thấy được sự tinh vi và lớp lang trong niềm tin tâm linh dân tộc.
 |
| Sơ đồ minh họa hệ thống Tứ Phủ với bốn màu sắc chủ đạo: Đỏ, Xanh, Trắng, Vàng |
Bốn miền không gian: Hệ thống Tứ Phủ và các sắc áo
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, vũ trụ không phải là một khối đồng nhất mà được chia thành bốn phủ chính, mỗi phủ tương ứng với một màu sắc riêng biệt. Khi tham gia một buổi hầu đồng, chỉ cần nhìn vào màu áo của thanh đồng, bạn sẽ biết ngay vị Thánh đó thuộc miền nào. Forum Oan Hồn xin liệt kê chi tiết:
- Thiên phủ (Miền Trời): Do Mẫu Thượng Thiên cai quản. Màu đại diện là màu Đỏ. Đây là nơi điều khiển mây mưa, sấm chớp và các hiện tượng thiên văn.
- Nhạc phủ (Miền Rừng Núi): Do Mẫu Thượng Ngàn cai quản. Màu đại diện là màu Xanh lá cây. Đây là nơi chứa đựng tài nguyên rừng bạt ngàn và các vị thần Sơn Trang.
- Thoải phủ (Miền Sông Nước): Do Mẫu Thoải cai quản. Màu đại diện là màu Trắng. Chữ "Thoải" là đọc chệch từ chữ "Thủy", cai quản tôm cá, tàu thuyền và nguồn nước sinh sôi.
- Địa phủ (Miền Đất): Do Mẫu Địa cai quản. Màu đại diện là màu Vàng. Miền này quản lý đất đai, mùa màng và những gì ẩn chứa trong lòng đất.
Sự phân chia này cho thấy tổ tiên ta ngày xưa có cái nhìn rất bao quát về tự nhiên. Họ tôn thờ mọi nguồn lực nuôi sống con người, từ ánh nắng mặt trời (trời), thực phẩm rừng (núi), nước uống (sông) cho đến đất đai canh tác (đất).
Kỳ I: Các vị Thánh Mẫu tối cao – Những người mẹ của nhân gian
Đứng đầu mỗi phủ là một vị Mẫu. Tuy nhiên, trong các buổi hầu đồng, thông thường người ta không hầu trực tiếp các vị Mẫu tối cao (vì các Ngài ở ngôi vị quá cao sang), mà thường hầu các vị đại diện hoặc các vị Thánh dưới quyền. Forum Oan Hồn xin giới thiệu chân dung của các Ngài:
Mẫu Thượng Thiên: Thường được đồng nhất với Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Bà là vị thần duy nhất trong hệ thống có sự kết hợp giữa nhân thần và thiên thần, đại diện cho khát vọng tự do và hạnh phúc của người phụ nữ Việt xưa.
Mẫu Thoải: Một hình tượng đầy bi tráng và bao dung. Truyền thuyết kể rằng bà vốn là con gái Long Vương, chịu nhiều oan khuất nhưng luôn dùng tình thương để giúp đỡ những người dân chài lưới, lữ khách đi sông. Màu trắng áo của bà tượng trưng cho sự tinh khiết của dòng nước.
Mẫu Địa: Vị Mẫu ít khi xuất hiện trực tiếp trong các giá đồng hơn nhưng lại có vai trò nền tảng. Bà là mẹ Đất, người ôm ấp và nuôi dưỡng vạn vật. Trong các đền phủ, màu vàng của bà mang lại cảm giác ấm no, trù phú.
 |
| Đền thờ Mẫu Thoải lung linh bên bờ sông vắng |
Kỳ II: Hệ thống cấp bậc – Từ Quan Lớn đến các Cô, các Cậu
Ngoài các vị Mẫu, hệ thống Tứ Phủ còn có một "triều đình" cực kỳ quy củ. Đây chính là lý do tại sao một buổi hầu đồng có thể kéo dài từ sáng đến đêm với hàng chục giá hầu khác nhau. Forum Oan Hồn sẽ giải mã thứ tự từ cao xuống thấp:
- Hàng Ngũ vị Tôn quan: Là 5 vị quan lớn có quyền uy tối thượng, thường khoác áo bào thêu rồng. Các Ngài là những vị tướng quân có công lớn trong lịch sử.
- Hàng Chầu Bà: Các vị nữ thần đại diện cho các miền, thường là những người có công dạy dân làm ăn hoặc các vị nữ tướng.
- Hàng Ông Hoàng: Những vị hào hoa, phong nhã, thường giỏi văn chương, cưỡi ngựa, bắn cung. Các giá hầu Ông Hoàng (như Ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười) luôn là những giá được mong đợi nhất vì sự uy nghi và tài lộc.
- Hàng Cô và Hàng Cậu: Những vị thánh trẻ tuổi, tinh nghịch, mang lại không khí vui tươi cho buổi lễ. Các Cô thường múa quạt, múa hoa, còn các Cậu thường múa hèo, múa lân.
Mỗi cấp bậc đều có một vai trò riêng trong việc thực thi ý nguyện của các Mẫu, tạo nên một mạng lưới thần linh che chở cho bách tính ở mọi khía cạnh đời sống.
 |
| Đồng thầy đang hóa thân vào giá Quan Lớn Đệ Tam oai nghiêm |
Kỳ III: Giải mã ngôn ngữ màu sắc trong cung đình tâm linh
Màu sắc trong hầu đồng không phải để cho đẹp mà là một hệ thống ngôn ngữ ký hiệu. Forum Oan Hồn nhận thấy rằng, việc sử dụng màu sắc đồng nhất giúp thanh đồng và con nhang đệ tử dễ dàng "nhập cuộc" vào không gian của vị Thánh đó:
Màu Đỏ là dương tính, lửa, sự khởi đầu và quyền lực tối cao của bầu trời. Màu Xanh là sự sinh trưởng, che chở của rừng núi. Màu Trắng là sự uyển chuyển, thanh sạch của nước. Màu Vàng là sự bền vững, màu của đất mẹ và lúa chín.
Khi các màu sắc này luân phiên xuất hiện trên sập đồng, nó tạo ra một chu kỳ tuần hoàn của vũ trụ ngay trước mắt người xem. Đây chính là đỉnh cao của nghệ thuật trình diễn dân gian Việt Nam, nơi màu sắc kể câu chuyện về sự sống.
Tại sao chúng ta cần nhiều vị Thánh như vậy?
Nhiều người thắc mắc tại sao không chỉ thờ một vị Mẫu cho đơn giản? Câu trả lời nằm ở sự thấu hiểu của tổ tiên về cuộc sống đa diện. Mỗi vị Thánh trong Tứ Phủ đại diện cho một nhu cầu, một ước vọng khác nhau của con người. Forum Oan Hồn cho rằng, việc có nhiều vị Thánh giúp cho tín ngưỡng trở nên gần gũi và bao quát hơn.
Có người đến đền để cầu sức khỏe (thường xin Mẫu Thượng Ngàn), có người cầu buôn bán xuôi ngược (xin Mẫu Thoải), có người cầu thi cử đỗ đạt (xin các vị Ông Hoàng). Hệ thống này giống như một "bộ máy" hỗ trợ tinh thần toàn diện, nơi mà bất kỳ ai, dù ở địa vị nào, cũng có thể tìm thấy một vị Thánh đồng cảm với mình.
Kết luận: Sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên
Khám phá đầy đủ về hệ thống Tứ Phủ, chúng ta thấy rằng tín ngưỡng thờ Mẫu chính là một bản hòa ca của lòng biết ơn đối với thiên nhiên. Dù là miền Trời, miền Núi, miền Nước hay miền Đất, tất cả đều hòa quyện để tạo nên sự sống vĩnh hằng. Forum Oan Hồn hy vọng rằng cái nhìn tổng thể này sẽ giúp bạn thấy được vẻ đẹp vĩ đại và đầy trí tuệ của cha ông qua nghi thức hầu đồng.
- Hãy quan sát màu áo của thanh đồng để biết vị Thánh nào đang giáng đồng.
- Tìm hiểu về công đức của từng vị Thánh để có sự thành tâm đúng đắn.
- Trân trọng sự đa dạng trong tín ngưỡng dân tộc như một báu vật cần bảo tồn.
Biên tập: Ban Quản Trị Forum Oan Hồn. Nguồn tham khảo: Văn hóa Tứ phủ và các nghiên cứu về Đạo giáo Việt Nam. Lưu ý: Bài viết cung cấp kiến thức tổng quát về hệ thống tín ngưỡng dân gian.
