Hầu đồng, hay còn gọi là Lên đồng, là một trong những nghi xướng tâm linh độc đáo nhất của người Việt, đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ, hình tượng Mẫu Thượng Ngàn (Mẫu Đệ Nhị) quản cai vùng rừng núi xanh ngát luôn mang đến một sức hút mãnh liệt bởi vẻ đẹp quyền uy, sự rực rỡ của sắc xanh và những điệu múa mồi huyền ảo. Forum Oan Hồn sẽ cùng bạn bước vào không gian linh thiêng của đền phủ, nơi tiếng cung văn thánh thót hòa cùng mùi hương trầm ngào ngạt, để khám phá chiều sâu văn hóa và những bí ẩn xoay quanh nghi thức hầu đồng Mẫu Thượng Ngàn – một hành trình đi tìm sự an yên và giao thoa giữa cõi thực và cõi tiên.
Mẫu Thượng Ngàn là ai? Vị quyền năng của rừng xanh
Trong tâm thức dân gian Việt Nam, Mẫu Thượng Ngàn là vị Thánh Mẫu quản lý vùng nhạc phủ (núi rừng). Bà không chỉ là người bảo hộ cho các dân tộc vùng cao mà còn là biểu tượng của sự sinh sôi, của sức sống mãnh liệt nơi thiên nhiên hoang sơ. Forum Oan Hồn tìm hiểu được rằng, có rất nhiều truyền thuyết về lai lịch của bà, trong đó phổ biến nhất là câu chuyện về Công chúa Quế Hoa – con gái của Sơn Tinh (Tản Viên Sơn Thánh) và Công chúa Mỵ Nương.
Theo huyền thoại, bà đã có công dạy dân cách trồng trọt, săn bắn, hái lượm và chữa bệnh bằng thảo dược. Sau khi về cõi tiên, bà thường hiển linh để giúp các triều đại đánh đuổi giặc ngoại xâm và phù hộ cho bách tính muôn dân có cuộc sống ấm no, mùa màng tươi tốt. Do đó, việc thờ phụng và hầu hạ bà không chỉ là tín ngưỡng mà còn là đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" sâu sắc của người Việt.
Mẫu Thượng Ngàn thường ngự ở các đền thờ nằm sâu trong rừng hoặc bên cạnh những gốc cây cổ thụ lớn. Sắc màu đặc trưng của bà là màu xanh lá cây – màu của sự sống, của tán lá rừng bạt ngàn. Khi thực hiện nghi thức hầu đồng, người ta tin rằng Mẫu và các vị thánh trong tòa Sơn Trang sẽ giáng linh, mang theo khí tiết trong lành của núi rừng về bản đền.
 |
| Tượng thờ Mẫu Thượng Ngàn uy nghi trong sắc phục xanh lá cây |
Kỳ I: Nghi thức Hầu Đồng – Sân khấu tâm linh đa sắc màu
Hầu đồng không đơn thuần là một buổi lễ cúng bái, mà là một loại hình nghệ thuật tổng hợp bao gồm âm nhạc (chầu văn), vũ đạo, hội họa và trình diễn thời trang tâm linh. Forum Oan Hồn ghi nhận rằng, mỗi giá hầu là một câu chuyện kể về công đức của vị Thánh đó đối với đất nước. Đối với các giá hầu về tòa Sơn Trang hay Mẫu Thượng Ngàn, sự rộn ràng và huyền bí càng được đẩy lên cao trào.
- Thỉnh Thánh giáng đồng: Thanh đồng (người hầu hạ) thực hiện các nghi thức xin phép, tung khăn phủ diện để bắt đầu quá trình đón nhận thần linh.
- Trình diễn giá hầu: Tùy theo vị Thánh đang ngự (như Chầu Đệ Nhị, Chầu Bé Bắc Lệ hay các vị Cô Bé, Cậu Bé bản đền), thanh đồng sẽ khoác lên mình trang phục tương ứng, thực hiện các điệu múa đặc trưng như múa mồi, múa kiếm, múa quạt.
- Ban tài lộc: Sau khi thực hiện xong phần nghi lễ, vị Thánh (thông qua thanh đồng) sẽ ban lộc cho con nhang đệ tử, thể hiện sự phù hộ về tiền tài, sức khỏe và bình an.
Trong các giá hầu Mẫu Thượng Ngàn, không thể thiếu hình ảnh các nàng hầu cận (các cô bé Sơn Trang) mang trang phục dân tộc vùng cao, chân đi xà cạp, tay cầm đuốc hoặc lồng đèn múa lượn nhịp nhàng theo tiếng trống phách dồn dập của cung văn.
 |
| Thanh đồng thực hiện điệu múa mồi rực lửa trong giá hầu Sơn Trang |
Kỳ II: Giá trị tâm linh và Giải mã hiện tượng "Nhập đồng"
Dưới góc nhìn huyền học mà Forum Oan Hồn theo đuổi, hiện tượng nhập đồng là một trạng thái thăng hoa của thần thức. Khi âm nhạc chầu văn đạt đến một tần số nhất định kết hợp với mùi hương và ánh sáng, thanh đồng rơi vào trạng thái "vô ngã", để cho năng lượng của các vị Thánh chi phối hành động. Đây không phải là sự chiếm đoạt thể xác đáng sợ như ma nhập, mà là một sự "giao thoa năng lượng" mang tính tích cực.
Nhiều người thắc mắc tại sao khi hầu đồng, các thanh đồng có thể thực hiện những động tác khó, thậm chí là nguy hiểm như đi trên than hồng hay múa mồi lửa gần sát mặt mà không hề hấn gì. Theo huyền học dân gian, đó là nhờ sức mạnh của "điển linh" bảo vệ cơ thể, tạm thời ngăn chặn các tác động vật lý thông thường lên da thịt. Forum Oan Hồn tin rằng đây là một minh chứng cho thấy tiềm năng của não bộ và thần thức con người khi được đặt vào đúng môi trường tâm linh phù hợp.
 |
| Cung văn đàn hát rộn ràng trong một buổi lễ lên đồng |
Kỳ III: Tòa Sơn Trang và sự hiện diện của 12 cô nàng hầu cận
Nhắc đến Mẫu Thượng Ngàn là phải nhắc đến tòa Sơn Trang với 12 cô nàng hầu cận (thường gọi là Thập nhị Tiên nàng). Đây là những vị tiên nữ có công giúp Mẫu trong việc cai quản rừng xanh và giúp đỡ nhân dân. Trong một vấn hầu, các giá về tòa Sơn Trang thường là những giá vui tươi, sống động nhất.
Mỗi tiên nàng đại diện cho một dân tộc, một vùng núi rừng khác nhau từ Đông Bắc đến Tây Bắc. Trang phục của các cô thường được thêu thùa cầu kỳ với họa tiết thổ cẩm, mang theo những nét đặc trưng của người Tày, Nùng, Dao, Mông... Sự hiện diện của tòa Sơn Trang trong hầu đồng chính là biểu tượng cho sự đại đoàn kết dân tộc và sự gắn bó khăng khít giữa con người với thiên nhiên.
Khi các giá Cô giáng đồng, họ thường dùng tiếng dân tộc để nói chuyện, ban lộc là những sản vật núi rừng như măng rừng, củ mài, hoa quả tươi. Forum Oan Hồn thấy rằng, chính sự gần gũi và mộc mạc này đã khiến tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn trở nên sống động và gắn liền với đời sống thường nhật của nhân dân hơn bao giờ hết.
 |
| Trang phục thổ cẩm rực rỡ của các giá cô bé bản đền |
Cảnh báo về sự biến tướng và mê tín dị đoan
Mặc dù hầu đồng là một nét đẹp văn hóa, nhưng trong những năm gần đây, Forum Oan Hồn ghi nhận không ít sự biến tướng đáng lo ngại. Việc "đua nhau" lên đồng, lãng phí tiền bạc vào những đàn lễ xa hoa hàng tỷ đồng hay lợi dụng hầu đồng để phán truyền, lừa đảo người dân nhẹ dạ cả tin là những hành vi cần bị lên án.
Một thanh đồng chân chính cần hội đủ "Căn - Tâm - Đức". Căn là duyên nợ với thánh thần, Tâm là sự thành kính, chân thật và Đức là lối sống đạo đức, biết sẻ chia với cộng đồng. Nếu chỉ có tiền mà thiếu đi những yếu tố trên, buổi hầu đồng chỉ đơn thuần là một cuộc diễn trò vô hồn, không mang lại bất kỳ giá trị tâm linh thực sự nào.
Hầu đồng dưới góc nhìn văn hóa hiện đại
Trong thời đại kỹ thuật số, hầu đồng đã vượt ra khỏi không gian đền phủ để đến với công chúng toàn cầu thông qua các nền tảng video và bài viết nghiên cứu. Việc quảng bá hình ảnh Mẫu Thượng Ngàn và nghi thức hầu đồng một cách chuẩn mực không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn mang lại những giá trị kinh tế văn hóa. Forum Oan Hồn luôn nỗ lực truyền tải những thông tin chính xác nhất để độc giả có thể hiểu đúng, tin đúng mà không rơi vào u mê.
Chúng ta cần nhìn nhận hầu đồng như một loại hình "Nhà hát tâm linh" đặc sắc của Việt Nam. Ở đó, con người tìm thấy cội nguồn, tìm thấy vẻ đẹp của âm nhạc dân tộc và tìm thấy niềm tin vào một thế lực siêu nhiên luôn dõi theo, che chở cho đất nước. Mẫu Thượng Ngàn với sắc xanh vĩnh cửu của rừng núi sẽ mãi là chỗ dựa tinh thần vững chắc cho những ai biết hướng về thiên nhiên và giữ gìn bản sắc dân tộc.
Kết luận: Nét đẹp di sản nghìn năm
Tín ngưỡng thờ Mẫu và nghi thức hầu đồng Mẫu Thượng Ngàn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam qua bao thăng trầm lịch sử. Đó là nơi tinh hoa nghệ thuật hòa quyện cùng đức tin thuần khiết. Forum Oan Hồn hy vọng rằng, qua bài viết sâu sắc này, bạn sẽ thêm yêu và trân trọng những giá trị tâm linh mà cha ông đã dày công vun đắp.
- Tìm hiểu kiến thức chuẩn xác về tín ngưỡng thờ Mẫu trước khi tham gia các buổi lễ.
- Luôn giữ thái độ tôn trọng, không gây mất trật tự khi vào đền phủ.
- Ủng hộ việc bảo tồn hầu đồng như một di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Biên tập: Ban Quản Trị Forum Oan Hồn. Nguồn tham khảo: Hồ sơ UNESCO về Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và các nghiên cứu văn hóa dân gian Việt Nam. Lưu ý: Nội dung mang tính chất giáo dục văn hóa và giải trí, tôn trọng đa dạng tín ngưỡng.
