Trong ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ người Việt, đặc biệt là những người sinh ra trước thời kỳ bùng nổ công nghệ, các bài đồng dao và trò chơi dân gian luôn gắn liền với những buổi chiều sân làng, sân trường đầy ắp tiếng cười. Một trong những bài đồng dao quen thuộc nhất phải kể đến “Dung dăng dung dẻ” – bài hát thường được người lớn hoặc trẻ em cất lên khi chơi trò nắm tay nhau thành vòng tròn.
 |
| Dung dăng dung dẻ – Nguồn gốc và ý nghĩa văn hóa của một bài đồng dao quen thuộc |
Thoạt nghe, lời đồng dao có vẻ đơn giản, vui tai và mang tính giải trí. Tuy nhiên, giống như nhiều sản phẩm văn hóa dân gian khác, “Dung dăng dung dẻ” không chỉ là một bài hát ngẫu nhiên mà ẩn chứa phía sau nó những tầng ý nghĩa gắn với đời sống xã hội, tín ngưỡng và cách nuôi dạy trẻ em của người xưa.
Nội dung bài đồng dao “Dung dăng dung dẻ
Phiên bản phổ biến nhất của bài đồng dao được truyền miệng như sau:
Dung dăng dung dẻDắt trẻ đi chơiĐến ngõ nhà TrờiLạy Cậu lạy MợCho cháu về quêCho dê đi họcCho cóc ở nhàCho gà bới bếpÙ à ù ậpĐóng sập cửa vào
Hoặc kết thúc bằng câu:
“Xì xà xì xụp, ngồi thụp xuống đây”
Bài đồng dao thường được sử dụng trong trò chơi tập thể, nơi trẻ em nắm tay nhau thành vòng tròn, vừa hát vừa di chuyển, đến câu cuối thì cùng ngồi xuống. Hình thức chơi đơn giản nhưng lại tạo sự gắn kết, giúp trẻ vận động và tương tác với nhau.
“Nhà Trời”, “Cậu – Mợ” trong quan niệm dân gian
Một trong những chi tiết khiến nhiều người thắc mắc chính là cụm từ “Đến ngõ nhà Trời – Lạy Cậu lạy Mợ”. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, đây là cách người xưa nhân cách hóa thế giới tâm linh.
“Nhà Trời” không hẳn mang nghĩa tôn giáo cụ thể, mà là biểu tượng cho thế giới vô hình, nơi con người tin rằng có các đấng linh thiêng trông coi số phận.
“Cậu, Mợ” trong nhiều vùng quê Bắc Bộ thường được dùng để chỉ những bậc bề trên đã khuất trong dòng họ, tương tự như tổ tiên, gia tiên.
Việc “lạy Cậu lạy Mợ” phản ánh niềm tin rằng trẻ nhỏ cần được tổ tiên che chở, phù hộ để lớn lên khỏe mạnh, tránh tai ương.
Những con vật trong bài đồng dao mang ý nghĩa gì?
Các hình ảnh như dê, cóc, gà xuất hiện trong bài đồng dao không phải ngẫu nhiên. Đây đều là những con vật quen thuộc trong đời sống nông nghiệp xưa:
Dê: gắn với chăn nuôi, sinh kế.
Gà: biểu tượng của bếp núc, gia đình, sự no đủ.
Cóc: trong dân gian được xem là con vật linh thiêng, gắn với mưa thuận gió hòa.
Việc nhắc đến những con vật này cho thấy bài đồng dao phản ánh rất rõ môi trường sống của cư dân nông thôn, nơi con người gắn bó chặt chẽ với thiên nhiên và vật nuôi.
“Đóng sập cửa vào” – lời nhắc nhở hơn là hù dọa
Câu kết “Đóng sập cửa vào” hoặc “Ngồi thụp xuống đây” từng khiến nhiều người lớn diễn giải theo hướng rùng rợn. Tuy nhiên, dưới góc nhìn văn hóa, đây có thể chỉ là một lời nhắc nhở mang tính bảo vệ.
Ngày xưa, trẻ em thường theo người lớn ra đồng, ra bãi từ sáng sớm đến tối muộn. Việc dặn trẻ về nhà sớm, đóng cửa, tránh ra ngoài ban đêm là cách người lớn bảo vệ con trẻ trước những nguy hiểm như thú dữ, sông nước hay tai nạn trong đêm tối.
Bài đồng dao, vì vậy, vừa là trò chơi, vừa là công cụ giáo dục mềm mại, giúp trẻ ghi nhớ những quy tắc an toàn mà không cần những lời răn đe cứng nhắc.
Vì sao bài đồng dao này vẫn được lưu truyền?
“Dung dăng dung dẻ” tồn tại qua nhiều thế hệ bởi nó hội tụ đủ các yếu tố:
- Ngôn từ vần điệu, dễ nhớ
- Gắn liền với trò chơi tập thể
- Phản ánh đời sống và tư duy của xã hội nông nghiệp
- Mang tính giáo dục nhẹ nhàng
Dù xã hội hiện đại đã thay đổi rất nhiều, những bài đồng dao như thế này vẫn có giá trị nhất định trong việc giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về văn hóa truyền thống.
Góc nhìn hiện đại: nên tiếp cận thế nào?
Ngày nay, khi nhìn lại các bài đồng dao dân gian, chúng ta nên tiếp cận dưới góc độ văn hóa – lịch sử, thay vì suy diễn theo hướng mê tín hay gây sợ hãi cho trẻ em. Việc giải mã ý nghĩa thật sự của những câu hát xưa giúp bảo tồn giá trị truyền thống mà vẫn phù hợp với đời sống hiện đại.
Kết luận
Sự thật đằng sau bài đồng dao “Dung dăng dung dẻ” không nằm ở những câu chuyện rùng rợn, mà ở chính đời sống, niềm tin và cách nuôi dạy trẻ em của người Việt xưa. Đó là một mảnh ghép nhỏ nhưng quan trọng trong kho tàng văn hóa dân gian, nhắc nhở chúng ta về sự quan tâm, che chở dành cho con trẻ – điều luôn đúng ở mọi thời đại.
