Bài viết này cung cấp góc nhìn văn hóa, lịch sử và phân tích sâu sắc về bài đồng dao ‘Bắc Kim Thang’ — không nhắm vào yếu tố kinh dị đơn thuần, mà nhằm giúp người đọc hiểu nguồn gốc, ý nghĩa và biểu tượng trong xã hội Việt Nam.
Đối với mỗi người dân Việt Nam, "Bắc Kim Thang" không chỉ là một bài đồng dao mà còn là một phần ký ức tuổi thơ tươi đẹp với giai điệu bắt tai, dễ thuộc. Tuy nhiên, Bài đồng dao này thường được hiểu đơn thuần là trò chơi trẻ em, nhưng trên thực tế có những tầng nghĩa văn hóa sâu hơn đáng để khám phá. Khi bóc tách từng lớp nghĩa, bài hát này không đơn thuần dành cho trẻ em mà lại chứa đựng những cái chết sởn gai ốc và một câu chuyện về tình người đầy bi kịch.
 |
| Sự thật sau bài hát BẮC KIM THANG |
1. Giải mã ngôn ngữ: "Kim Thang" là gì?
Trước khi đi sâu vào câu chuyện, cần hiểu rõ khái niệm "Bắc Kim Thang". Theo nghĩa hàn lâm, từ "Kim" ở đây ám chỉ hình tam giác cân hoặc hình kim tự tháp. Trong đời sống dân gian miền Tây Nam Bộ, đây là một kỹ thuật canh tác cho các loại cây họ dây leo như cà, khoai lang hay bí rợ. Người nông dân sẽ bắt chéo hai cây cột thành hình thang cân (như kim tự tháp) và nối chúng bằng một chiếc kèo dài để tạo lực đỡ cho cây leo lên kết trái.
2. Truyền thuyết về tình bạn giữa anh Bán Dầu và anh Bán Ếch
Dù có nhiều giả thuyết, nhưng câu chuyện được nhiều người đồng tình nhất chính là sự tích về tình bạn keo sơn giữa một người soi đèn bắt ếch đêm khuya và một người đi bán dầu vào lúc rạng sáng. Họ sống tách biệt tại một cù lao nhỏ ven sông, hằng ngày phải đi qua một cây cầu khỉ chông chênh để vào chợ. Tình cảm của họ trở nên sâu nặng khi anh bán dầu đã không ngần ngại bỏ tiền giúp bạn lo ma chay cho mẹ mà không hề toan tính. Hình ảnh "cột qua kèo là kèo qua cột" chính là biểu tượng cho sự gắn bó khăng khít, nương tựa lẫn nhau của hai người.
3. Điềm báo của loài vật và âm mưu của Ma Da
Bi kịch bắt đầu khi anh bán ếch cứu sống hai con chim le le và bìm bịp mắc bẫy. Để đền ơn, hai con chim đã báo cho anh một tin dữ: có hai con ma da dưới sông đang âm mưu kéo anh và anh bán dầu xuống nước để "thế mạng" thì chúng mới được đầu thai. Chúng chỉ có thể ra tay vào lúc rạng sáng (khi mặt trời chưa lên) trong vòng 7 ngày.
Anh bán ếch tin lời, tìm mọi cách ngăn bạn ra đường bằng cách bày tiệc rượu, chuốc cho anh bán dầu say mèm suốt 6 ngày liền. Thế nhưng đến ngày cuối cùng, do quá mệt mỏi vì say xỉn, anh bán ếch ngủ quên. Anh bán dầu tỉnh dậy, vì ham công tiếc việc nên đã vội vã gánh hàng ra chợ. Khi bước qua cây cầu khỉ, anh bị bọn ma da làm phép trượt chân ngã xuống sông và tử vong. Đây chính là nguồn gốc của câu hát: "Chú bán dầu qua cầu mà té".
4. Những thanh âm tang tóc cuối bài hát
Sau cái chết của bạn, anh bán ếch đau đớn vớt xác bạn về làm ma chay. Hai con chim le le và bìm bịp vì thương xót ân nhân nên đã bay đến, cất tiếng kêu thảm thiết như tiếng kèn trống đám ma để tiễn biệt người quá cố.
"Con le le đánh trống thổi kèn".
"Con bìm bịp thổi tò tí te tò tè".
Giai điệu vui tươi mà chúng ta thường hát thực chất lại mô phỏng lại một khung cảnh tang thương, cô quạnh giữa vùng sông nước miền Tây.
5. Vai trò của chim le le và bìm bịp
Con le le đóng vai trò như người đánh trống, thổi kèn.Con bìm bịp tạo ra âm thanh "tò tí te tò tè".
6. Những góc nhìn khác
Dù giả thuyết về "ma da" vô cùng phổ biến, vẫn còn những luồng ý kiến khác. Năm 2003, nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Hiệp cho rằng lời gốc phải là "Bắc Kim Than" và có những từ ngữ khá tối nghĩa về việc "chùi đít ngựa ô". Một số khác lại tin rằng đây đơn giản là bài hát trong trò chơi khoèo chân của trẻ nhỏ. Tuy nhiên, những lý giải này thường bị cho là khập khiễng và thiếu tính thuyết phục hơn câu chuyện về tình bạn đầy ám ảnh trên.
Lời kết: Trải qua thời gian, do người lớn không đủ kiên nhẫn để giải thích hoặc muốn giảm bớt sự sợ hãi cho trẻ nhỏ, bài đồng dao này đã được lưu truyền như một khúc hát thiếu nhi đơn thuần. Nhưng khi đã thấu hiểu ngọn nguồn, mỗi lần giai điệu ấy vang lên, chúng ta lại không khỏi rùng mình trước sự hy sinh, lòng tốt và cả những định mệnh nghiệt ngã ẩn giấu bên trong.
